Tijdens het symposium Blauwe Agenda stond de impact van klimaatverandering op het watersysteem van de Utrechtse Heuvelrug centraal. Langere periodes van droogte en tegelijkertijd hevigere neerslag zorgen voor nieuwe uitdagingen op het gebied van waterbeheer. Gemeenten spelen hierin een belangrijke rol, omdat zij beleid, ruimtelijke ontwikkeling en uitvoering met elkaar verbinden. Onderzoeksresultaten, praktijkervaringen en mogelijke oplossingsrichtingen gedeeld. Daarnaast was er veel aandacht voor samenwerking tussen gemeenten, waterschappen, drinkwaterbedrijven en andere gebiedspartners. Het symposium bracht beleidsmedewerkers, klimaatspecialisten, waterspecialisten, planologen en andere professionals samen die werken aan klimaatadaptatie, waterbeheer en gebiedsontwikkeling.
Workshop 1 – Afkoppelen en infiltreren
In deze workshop stond de toenemende grondwaterproblematiek centraal. Door klimaatverandering nemen zowel droge perioden als hevige regenbuien toe. In 2023 en 2024 ontstond daardoor hevige grondwateroverlast. Onderzoek van Tauw, uitgevoerd voor de Blauwe Agenda, bracht de gebieden in kaart waar de risico’s op grondwateroverlast in de toekomst het grootst zijn. Daarbij is gekeken naar verschillende factoren, zoals storende bodemlagen, toestromend grondwater en de inrichting van het watersysteem.
Een belangrijk inzicht uit de workshop was dat achterstallig onderhoud van sloten op grond van particulieren een grote rol speelt bij grondwateroverlast. Verbetering van onderhoud aan sloten en afwateringssystemen kan daarom al een belangrijk deel van de problematiek verminderen. Tegelijkertijd werd gekeken naar de mogelijkheden van infiltratie als maatregel om juist droogte tegen te gaan. Daarbij werd geconcludeerd dat infiltratie wel effect heeft, maar dat de bijdrage aan de totale grondwateroverlastopgave beperkt blijft en sterk afhankelijk is van de lokale situatie. Tijdens de sessie werd besproken dat droogte en wateroverlast vaak in dezelfde gebieden plaatsvinden, maar op verschillende momenten in het jaar. Daarnaast kwam de vraag aan bod welke effecten verbeterde afwatering van sloten heeft . Daarbij werd aangegeven dat oplossingen vaak maatwerk vragen, bijvoorbeeld door het toepassen van regelbare stuwen. Door regelbare stuwen toe te passen kan zoveel mogelijk water worden gespaard voor droge tijden en wordt alleen bij hele natte omstandigheden water afgevoerd.
Een praktijkvoorbeeld uit Soest liet zien dat afkoppelen op gemeentelijk niveau wel degelijk significante effecten kan hebben, al verschillen die effecten sterk per locatie. In de interactieve onderdelen benadrukten deelnemers het belang van bewonersparticipatie, duidelijke communicatie met praktijkvoorbeelden en het combineren van infiltratie met goede afwatering. Ook werd de relatie tussen waterbeheer, bomen en groen nadrukkelijk genoemd als belangrijk aandachtspunt.
Workshop 2 – Gezuiverd effluent
Tijdens deze workshop van het symposium Blauwe Agenda werd verkend hoe nagezuiverd effluent kan bijdragen aan de toekomstige drinkwatervoorziening. Aanleiding is de verwachting dat rond 2030 een tekort ontstaat. HDSR onderzoekt daarom het hergebruik van effluent van RWZI Zeist, dat in de toekomst vergaand wordt gezuiverd en geschikt gemaakt zou kunnen worden voor herinzet.
De Utrechtse Heuvelrug werd besproken als mogelijke infiltratielocatie vanwege de rol als natuurlijke watertoren. Historische gegevens tonen dat grondwaterstanden sinds de jaren zeventig sterk zijn gedaald. Hoewel er recent enige vernatting optreedt, is dit onvoldoende om eerdere verdroging te compenseren, daarnaast zijn er ook toenemende klimaatextremen. Verschillende infiltratieopties zijn besproken. Infiltratie nabij de RWZI Zeist kan de grondwaterstand verhogen en drinkwaterwinningen beïnvloeden. Andere locaties, zoals Soestduinen, laten zien dat water deels wegstroomt en minder lokaal effect heeft. Ook technische varianten zoals diepe injectie en oppervlakkige infiltratie zijn verkend. De discussie benadrukte belangrijke afwegingen. Er zijn kansen voor waterbeschikbaarheid en droogtebestrijding, maar ook zorgen over waterkwaliteit, ecologische effecten en publieke acceptatie. Alternatieven zoals directe drinkwaterproductie, industriële hergebruik en bronaanpak kwamen eveneens aan bod. Conclusie is dat verdere uitwerking van een businesscase en value case nodig is. De workshop leverde vooral inzichten op; concrete infiltratielocaties zijn nog niet vastgesteld.
Workshop 3 – Flexibel winnen
Lieke van der Sanden en Nikki Blaauwbroek van Vitens verzorgden een workshop over flexibel winnen. Daarbij stond de vraag centraal hoe drinkwaterwinningen flexibeler ingezet kunnen worden om zowel verdroging als grondwateroverlast te beperken, zonder de totale drinkwaterproductie te verminderen. Er is onderzoek gedaan naar het concept met als doel: in welke mate kunnen flexibele winconcepten worden toegepast om verdroging van natuur en/of grondwateroverlast in stedelijk gebied te verminderen op vergunde winhoeveelheden?
Tijdens de workshop werden drie vormen van flexibel winnen toegelicht. Bij horizontaal schakelen wordt op de stuwwal in de zomer meer water gewonnen en in de winter minder, terwijl dit in lager gelegen gebieden juist andersom gebeurt. Bij verticaal schakelen wordt gewisseld tussen diepe en ondiepe watervoerende pakketten. Het derde concept, de “wateraccu”, gebruikt de Utrechtse Heuvelrug als opslaglocatie.Hierbij is sprake van infiltratie (verschillende bronnen), variërend in de tijd (meer in tijden van overschot). En er is sprake van het (terug)winnen van grondwater naar behoefte (dus min of meer constant in de tijd).
Uit het onderzoek blijkt het volgende:
- Flexibele win-concepten bieden mogelijkheden om verdroging of grondwateroverlast op de Utrechtse Heuvelrug te verminderen;
- Het relatief traag reagerende hydrologische systeem van de Utrechtse Heuvelrug zorgt er voor dat flexibel winnen als maatregel kansrijk is om op seizoensmatige wijze in te zetten, maar niet geschikt is om snel te reageren op veranderende weersomstandigheden;
- Uit de modelberekeningen is geconcludeerd dat het meestal niet haalbaar lijkt om gelijktijdig zowel verdroging te verminderen als grondwateroverlast te beperken;
- Aan de voet van de stuwwal, met name rond de winningen Bilthoven, Beerschoten en Zeist, zijn met flexibel winnen duidelijke positieve effecten te realiseren. Soestduinen ligt op de stuwwal en kan goed ingezet worden als wateraccu of met horizontaal schakelen om elders positieve effecten te realiseren voor verdroging en/of grondwateroverlast (zoals bij Bilthoven, Beerschoten en Zeist).
- In de afsluitende discussie benadrukten deelnemers het belang van zuinig watergebruik en slim hergebruik van water. Daarnaast werden zorgen geuit over de kwaliteit van water dat in een wateraccu terechtkomt en over kleinere bestaande onttrekkingen die nog onvoldoende in beeld zijn gebracht.
Conclusie
Het symposium maakte duidelijk dat de wateropgaven op de Utrechtse Heuvelrug complex zijn en vragen om samenwerking tussen verschillende partijen. In alle workshops kwam naar voren dat klimaatverandering leidt tot grotere extremen in droogte en neerslag, waardoor traditionele oplossingen niet altijd meer voldoende zijn.
De besproken thema’s — afkoppelen en infiltreren, hergebruik van gezuiverd effluent en flexibel winnen — laten zien dat er verschillende mogelijkheden zijn om het watersysteem robuuster te maken. Tegelijkertijd vragen deze oplossingen om zorgvuldige afwegingen op het gebied van techniek, ecologie, waterkwaliteit en draagvlak. Een belangrijke rode draad tijdens het symposium was het belang van lokaal maatwerk. De effecten van maatregelen verschillen sterk per locatie en vragen om een integrale benadering.
